tự học chữ Hán

  石澣江   石澣江流一棹橫， 夕霞晻曖遠山明。 西風何處吹塵起， 不以年前徹底清。 阮勸 Chú: - 石澣江 Thạch Hãn giang: Sông dài khoảng 150 km, bắt nguồn từ Trường Sơn, chảy qua thị xã Quảng Trị, chảy ra Cửa Việt.  - 一棹 nhất trạo: một chiếc đò. Trạo 棹 (như trạo 櫂) = mái chèo, cũng mượn chỉ chiếc đò (như phàm = buồm, cũng mượn chỉ chiếc thuyền). 棹 còn đọc là "trác" = cái bàn nhỏ (như chữ trác 桌). - 晻曖 yểm ải: 1.  昏暗貌 tối tăm, mù mịt; 2. 盛貌 nhiều; 3. 掩映: lúc bị che lấp lúc lộ ra. - 西風 tây phong: gió tây, tức gió tây nam, gió Lào. - 年前 niên tiền: năm trước, thời gian trước. - 徹底 triệt để: [nước trong] đến tận đáy. 阮勸 Nguyễn Khuyến (1835 - 1909), quê làng Yên Đỗ (Hà Nam), đỗ đầu ba kì thi Hương, Hội và Đình nên thường được gọi là Tam nguyên Yên Đỗ. Từng giữ chức Án sát Thanh Hóa, Bố chính Quảng Ngãi, .. sau cáo quan về hưu về quê và mất ở đó. Ông viết cả thơ chữ Hán lẫn Nôm, trong đó nhiều bài là bản dịch của nhau, trong đó một số bài không rõ là Hán dịch Nôm hay ngược lại. Âm Hán Việt : Thạch Hãn giang Thạc...

秋思 洛陽城裡見秋風，                   洛阳城里见秋风， 欲作家書意萬重。                   欲作家书意万重。 覆恐匆匆說不盡，                   覆恐匆匆说不尽， 行人臨發又開封。                   行人临发又开封。 張藉 . Âm Hán Việt Lạc Dương thành lí kến thu phong, Dục tác gia thư vạn ý trùng. Phục khủng thông thông ý bất tận, Hành nhân lâm phát hựu khai phong. . Chú:  - 洛陽 Lạc Dương: vào thời nhà Đường, được xem là kinh đô thứ hai; nay là thủ phủ tỉnh Hà Nam. - 家 gia, bản khác chép:“歸”quy. 意萬重 ý vạn trùng: ý tứ rất, rất nhiều. - 匆匆 thông thông = vội vội vàng vàng. - 行人 hành nhân: người đi, chỉ người đưa thư. - 開封 khai phong: bóc thư. 張藉 Trương Tịch (khoảng 767 - 830), tự là Văn Xương, người Hòa Châu, Điểu Giang (nay là trấn Điểu Giang, huyện Hòa, tỉnh An Huy), là nhà thơ thời Trung Đường, được người đời gọi là Thi trường 詩腸 (bụng thơ. 腸 tr...

舉一反三 (举一反三) Cử nhất phản tam /jǔ yī fǎn sān/  舉 cử: đưa ra. 一 nhất: một sự việc 反 phản: suy tính 推算 三 tam: ba, nhiều.  Cử nhất phản tam : đưa ra một điều thì suy tính ra được ba điều, từ một việc mà suy ra nhiều việc, học được điều này thì có thể suy ra điều khác. Chữ lấy trong Luận ngữ (7.8):  Tử viết: Bất phẩn bất khải, bất phỉ bất phát, cử nhất ngung bất dĩ tam ngung phản, tắc bất phục dã =  Khổng Tử nói: "Không thấy ấm ức trong bụng thì ko gợi mở, ko chỉ ra cho; vén một góc rồi mà không nghĩ cách vén ba góc kia, thì không dạy lại nữa”. [1] Có vẻ người xưa đòi hỏi học trò hơi nhiều. Ko như nay, ko muốn học cũng bị ép phải học cho được. Và học thì có thầy cô học suy nghĩ thay cho. Nên trò nào cũng giỏi, giỏi toàn diện. Kết quả là [cha mẹ] trò nào cũng ngộ nhận về năng lực của [con em] mình. Nhiều trường dạy nghề tiền tỉ xây xong rồi để hoang, trong khi thợ rất thiếu và thầy thì quá dư. Các thành ngữ 舉隅反三 cử ngung phản tam, 一隅三反 nhất ngung tam phản cũng có nguồn gố...

彈琴 泠泠七絃上， 泠泠七弦上， 靜聽松風寒。 静听松风寒。 古調雖自愛， 古调虽自爱， 今人多不彈。 今人多不弹。 劉長卿 Chú: - 泠泠 linh linh: chỉ tiếng đàn trong trẻo.  - 弦 huyền = dây đàn.七弦 thất huyền: đàn 7 dây, chỉ 古琴 cổ cầm , nhạc cụ truyền thống của Tàu. - 松風 Tùng phong: tên bản nhạc, đầy đủ là 風入松 phong nhập tùng do Kê Khang đời Tấn sáng tác. 寒 hàn: lạnh, buồn thê thiết.  - 古調 cổ điệu (bản khác: 古曲 cổ khúc): bản nhạc xưa, chỉ bài “Phong nhập tùng” nói trên.  劉長卿 Lưu Trường Khanh (709-780?) tự Văn Phòng, là nhà thơ thời Trung Đường.  Sở trường của ông là thơ ngũ ngôn, tự xưng là "Ngũ ngôn trường thành". Tác phẩm tiêu biểu: Phùng tuyết túc phù dung sơn chủ nhân, Tiễn biệt Vương Thập Nhất nam du, Quá Tiền An Nghi Trương Minh Phủ giao cư, .. Âm Hán Việt : Đàn cầm Linh linh thất huyền thượng,  Tĩnh thính Tùng phong hàn.  Cổ điệu tuy tự ái,  Kim nhân đa bất đàn. Lưu Trường Khanh. Nghĩa Réo rắt tiếng đàn thất huyền,  Lặng nghe bản Tùng phong mà lòng thấy lạnh buốt.  Điệu cổ nhạc này tuy ta r...

絕句 (其二) 江碧鳥逾白，      江碧鸟逾白， 山青花欲燃。      山青花欲燃。 今春看又過，      今春看又过， 何日是歸年?       何日是归年？ 杜甫   - 絕句 tuyệt cú: thể thơ có từ thời Lục Triều, nhưng đến đời Đường mới thịnh hành. Tuyệt 絕 có nghĩa là dứt, hết. Tuyệt cú chỉ thể thơ mỗi bài chỉ có 4 câu là dứt. Nếu mỗi câu có 5 chữ thì gọi là ngũ ngôn tứ tuyệt, hay nói gọn là ngũ tuyệt 五絕. Thường gặp là  ngũ tuyệt, thất tuyệt; lục tuyệt ít gặp.  Thơ Tuyệt cú được phân làm hai loại là luật tuyệt và cổ tuyệt. Luật tuyệt thì tuân thủ các quy tắc của thơ Đường luật. Cổ tuyệt tức thể thơ cổ phong, nhưng chỉ có bốn câu. 絕句 tuyệt cú, còn gọi là 截句 tiệt cú, 斷句 đoạn cú, 絕詩 tuyệt thi, 短小精萃 đoản tiểu tinh túy, 四句一首 tứ cú nhất thủ. - 其二 kì nhị = bài hai. Đỗ Phủ có nhiều chùm thơ tuyệt cú. Có chùm hai bài, có chùm 3 bài, 4 bài, .. Đây là bài hai trong chùm hai bài ngũ ngôn tuyệt cú ông viết năm 764.  - 江碧 giang bích = màu xanh biếc của dòng sông, dòng sông xanh biếc...

  天涯 春日在天涯， 春日在天涯， 天涯日又斜。 天涯日又斜。 鶯啼如有淚， 莺啼如有泪， 為濕最高花。 为湿最高花。 李商隱  Chú . - 天涯 thiên nhai = chân trời. Hải giác thiên nhai = chân trời góc bể, chỉ nơi xa lắm lắm.  - 斜 tà = nghiêng. 斜 âm pinyin hiện đại là /xié/, âm cổ là /xiá/ (bắt vần với chữ nhai 涯 /yá/ ở câu trên) 日又斜 nhật hựu tà = mặt trời cũng đã xế bóng. - 鶯啼 oanh đề = oanh kêu.  - 為濕 vi thấp = làm ướt.  - 最高花 tối cao hoa = bông hoa trên cành cây cao nhất. Cũng là bông hoa nở cuối cùng trên cây. Tác giả: 李商隱  Lí Thương Ẩn (813 - 857), một trong những nhà thơ xuất sắc nhất thời Vãn Đường, cùng với Đỗ Mục được người đời tôn xưng là Tiểu Lí Đỗ (gọi "tiểu" để phân biệt với cặp Lí Đỗ nổi tiếng thời Thịnh Đường - Lí Bạch - Đỗ Phủ). Trong tuyển tập thơ nổi tiếng Đường thi tam bách thủ, Lí Thương Ẩn được chọn 20 bài, số lượng đứng hàng thứ tư. Âm Hán Việt :  Thiên nhai. Xuân nhật tại thiên nhai, thiên nhai nhật hựu tà. Oanh đề như hữu lệ, vi thấp tối cao hoa.  Lí Thương Ẩn Nghĩa : Chân trời....

盡信書不如無書。 尽信书不如无书。 Chú: 盡 tận (phó từ) = rất, quá sức.  盡信 tận tín = hoàn toàn tin, quá sức tin. 書 thư = sách; gọi tắt cuốn Thượng Thư, một trong ngũ kinh của Nho giáo. 不如無 bất như vô = không bằng không có Âm Hán Việt: Tận tín thư bất như vô thư. / jìn xìn shū bù rú wú shū / Nghĩa: Tin hoàn toàn vào sách thì chẳng thà không có sách còn hơn. Chữ lấy trong sách Mạnh tử (thiên Tận tâm, hạ). Nguyên văn 盡信[書]則不如無[書]. Nguyên văn không có chữ thư 書. Chữ thư 書 được hiểu ngầm theo ý đoạn văn. Và thật ra thư 書 ở đây không phải là danh từ chung, phiếm chỉ một quyển sách nào đó, mà là tên thường gọi của quyển Thượng Thư, một quyển sách lịch sử do Khổng tử san định, về sau được xếp vào hàng kinh điển, một trong ngũ kinh của Nho giáo. Mạnh tử dù rất tôn trọng Khổng tử, dành suốt đời mình để bảo vệ, xiển dương những tư tưởng của vị sư tổ, nhưng khi đọc sách gặp những điều bất hợp lí, ông vẫn mạnh mẽ cảnh báo: Hoàn toàn tin vào kinh Thư, chẳng thà không có kinh Thư còn hơn. Đối với kinh điển cò...